خشت اول
بخش دوم
گفتیم که مقوله نقد در ادبیات برآنست که با متن مرتبط گردد و نتیجه ی این ارتباط خواننده به درک عمیقتری از اثر نائل آید. هدف نقد ادبی نه تنها مشخص کردن سره از ناسره است که در نهایت به تعیین خوب یا بد بودن اثر منتهی می شود بلکه خواننده را در هیأت منتقد با مصالح اصلی اثر آشنا می سازدو دریچه ای از فهم ژرف و لذت ادبیات را بر مخاطب باز می کند.
نقد ادبی بطور کلی بر دو قسم می باشد:
1ـنقد تئوریک (نظری)
2ـ نقد پراتیک (عملی)
نقد نظری
نقد نظری مشتمل بر تعاریف ؛ قواعد خاص ؛ محک ها؛ و نیز طبقه بندی هایی است که برای بررسی و ارزشیابی و تشریح و تفسیر آثار ادبی کاربرد دارند. کلیه این مجموعه در ارزیابی و بررسی نقادانه آفرینش ادبی و تشخیص سره از ناسره اهمیت خود را نمایان می سازند. در نقد تئوریک یا نظری این مجموعه محاکات و قواعد بصورت کاملا انتزاعی مطرح میگردند ولی هیچگونه تضمینی برای پیاده شدن آنها وجود ندارد دو مرجع اصلی نقد تئوریک به قلم آی.ا.ریچاردز بنام اصول نقد نورتروپ فرای تحت عنوان تشریح نقد ادبی می باشندکه بطور کلاسیک در واحد های دانشگاهی نقد ادبی تدریس می گردند.
نقد عملی
یک منتقد در چهار چوب نقد عملی به بررسی کامل و جز به جز اثری ادبی می پردازد و تمامی آن مقولات طبقه بندی ها و قواعد مذکور را که در قسمت فوق بدانها اشاره گردید بکار می بندد تا اثر ادبی را مورد مداقه و قضاوت قرار دهد و نقاط ضعف و قوت آنرا با استفاده از محاکات و قواعدی که در مبحث نقد نظری مطرحند تعیین می سازد و آنگاه به شرح و تفسیر آن اثر می پردازد. تمامی این روند آنالیز یک اثر ادبی در چهارچوب نقد عملی صورت می پذیرد تنها نکته ای که در این میان مطرح می شود این است که قواعد ؛معاییر؛ و محاکات یاد شده که تعیین کننده خط مشی تجزیه و تحلیلها در نقد ادبی هستند نظام ارزیابی ادبی را پی می ریزند در نقد عملی استفاده غیر مستقیم و ضمنی دارند و از آنها بصورت .به زبان ساده در عمل از مفاد آنها استفاده شود و هرگز بگونه تئورک در این حیطه مطرح نمی شوند و حیطه نقد را در اختیار خود نمی گیرند بلکه تنها بصورت مفاهیمی کاربردی در فرایند نقد رخ جلوه میکنند. در باب مقوله نقد عملی آثار کلاسیکی چون دکتر جانسون؛ سلسله مقالات درایدن؛ مقالاتی در نقد ادبی به قلم ماتیو آرنولد تراجم ادبی کالریج ؛ و منتخب مقالات تی.اس.الیوت مطرح می باشند.
نقد عملی بر دو گونه است:
1 نقد احساسی : در چنین نگرشی سعی منتقد بر آنست که به بیان ایده ها ؛ نگرش ها و تخیلات زاده شده در اثر مطالعه آن محصول ادبی خاص بر منتقد بعنوان مخاطب عارض شده است بپردازد. این نوع نقد را تأثیری نیز می خوانند زیرا بطور تنگاتنگ با تاثیری یک اثر ادبی بر مخاطب دارد و حس و حالی که این تاثیر در وی ایجاد می کند ارتباط دارد و به توضیح آن می پردازد. بسیاری از صاحب نظران این شیوه را مذموم میدانند و آنرا قضاوت بر پایه احساس و نه خرد به حساب مس آورند زیرا منتقد از موضع حس خود و تاثیراتی که از مطالعه یک اثر بر آن وارد می شود سخن می گویددر حلیکه چنین اثراتی برای هر مخاطب و هر اثر منحصر بفرد می باشند و لذا این اشتباه است که آنها را برای بررسی آثار ادبی ملاک قرار دهیم و از یک اثر ادبی به اثر دیگر تسری دهیم. آناتول فرانس این شیوه از نقد ادبی را چنین تعریف کرده است از چنین رویکردی تحت عنوان ماجراهای یک روح حساس در برخورد با شاهکارها نام می برد یکی از نقاط ضعف این نوع رویکرد این است که تاثیر هر محصول ادبی برای دو نفر نمی تواند دقیقا یکسان باشد و همچنین تاثیر شاهکار های ادبی نیز بر اهل ادب و عوام متفاوت است و تاثیر پذیری یک منتقد که خود قاعدتا باید فردی فرهیخته باشد نمی تواند ملاکی برای سایر افراد عادی محسوب شود.
2 نقد معیاری
درروند چنین نقدی تاثیر نقد بر خواننده تنها یک جنبه از روند نقد است زیرا این نگرش به خود محصول ادبی و اثر آن از نقطه نظر فرم یا ساختار؛محتوا ؛ تکنیک ؛ صنایع ادبی ؛ تجزیه و تحلیل و بررسی شود. منتقد در طی این فرآیند به توضیح علل تاثیر گذاری محصولات ادبی می پردازدو بر اساس محاکاتی که استاندارد ادبی محسوب می گردند و در آثاربرجسته ادبی یافت می شوند در مورد آن اثر داوری میکنند.عملا تمییز بین این دو شیوه نقد تأثری و معیاری مشکل است.در نقد تاثری معیار تنها اثریست که آن محصول ادبی بر ذهن می نهد ودر نقد معیاری منتقد بر مبنای اصول کلی که در ذهن دارد حکم میکند. لونگینوس؛ ای.ام.فورستر؛ و ویرجینیا ولف آثاری بر اساس این نحله نقد ادبی دارند.
هر دو شیوه نقد نظری و عملی بر پایه ارجاع آثار به دنیای ماورا اثر ؛ خواننده یا نویسنده ؛ و یا خود اثر ادبی به نحله های چندی تقسیم بندی می شوند.
ادامه دارد…
مهرداد بهار
بخش نقد ادبی | پایگاه خبری شاعر
منبع: شعر نو
