بررسی غزل درد-شعری از خانم مریم احمدی(پریشان)

بررسی شعر “درد غزل” اثر خانم مریم

متن شعر
درد غزل
ای مردمان رنگ به رنگ در نقاب درد

شهری عذاب می کشد از التهاب درد

باور نمی کنید که اینجا مسافرید

گرگید می درید سری در طناب درد

غارت شده تمام خوشی ها و دلخوشی

دزدید.. قاتلید.. وَ تن اضطراب درد

چشمم به حال چشم طمع گریه می کند

گه چاه می کَنید..گهی در سراب درد

حوا هوای سیب زمین برسرش زده

آدم کجاست ؟شهوت گاز و جواب درد

چشمی گرسنه دست به نانی کپک زده

دستی گرفته لقمه ی چرب از کباب درد

یک شب گناه را به خدا توبه می کنید

یک شب گرفته اید دعا را مجاب درد

تمهید

درد غزل شعری است با درون مایه و مضمون اجتماعی، که شاعر در آن توانسته است با ایجاد فضایی سیاه و درد آور در انتقال پیام ذهن خویش موفق باشد. شعر در نگاه کلی از انسجام و وحدت موضوعی برخوردار است. به عبارتی بهتر شعر در انتقال معضلات و مشکلات اجتماعی توانسته است رسالت خویش را به خوبی انجام دهد.

بررسی فرم شعر

درد غزل از نظر فرم و صورت، دارای بافت و ساختار مناسبی است به طوری که در هیچ کدام از ابیات، ایرادی در زمینه ی وزن و قافیه دیده نمی شود. وزن شعر “مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن” سروده شده است، که شاعر در هیچ کدام از ابیات از آن خروج نکرده است. حروف اصلی قافیه”ا ب” است که به خوبی از آن استفاده شده است و خللی در آن دیده نمی شود.
زبان شعر، زبانی ساده و روان و دارای قوام که در برخی موارد دچار تزلزل گردیده است. شعر در برخی موارد دچار معضل تعقید لفظی –که از ایرادهای بلاغی شعر است-گردیده است.(تعقید لفظی:”در فهم کلام اشکال است و این اشکال ناشی از کاربرد مبهم کلمات است” شمیسا،132:1374) به عبارتی بهتر در دو مورد واژه ها گونه ای به کار رفته اند که از هنجار طبیعی خویش خارج شده اند و معنی آن ها دچار ابهام شده است. برای نمونه در بیت چهارم، شاعر قصد انتقال این محتوا را داشته است که برای چشم طمع تان گریه ام می گیرد. اما چشم طمع چه کسانی؟ شماهایی که گاه چاه می کنید و گاه گرفتار سرابید(البته به برداشت این بنده). اما در این بیت و در پاره ی اول، چشم طمع، سبب ایجاد این تعقید شده که نیاز به یک شناسه دارد، تا از این مشکل به در آید.
در بیت آخر نیز این تعقید وجود دارد به طوری که واژه ی مجاب که اسم مفعول از ریشه ی “جاب –یجوب “است در معنی “جواب داده شده” نتوانسته است بار معنایی مورد نظر شاعر را منتقل کند و به نظر می رسد شاعر درگیر التزام و اجبار قافیه شده است. این واژه در بافت ساختاری و در محور هم نشینی کلام ، پاره ی دوم این بیت را دچار تعقید کرده است. به این ترتیب اگر قرار بود دعا جواب گرفته شود، بهتر بود از قافیه ی جواب استفاده می شد( یک شب گرفته اید دعا را جواب درد). و اگر قرار بود جواب داده شدن مورد نظر باشد، بهتر بود به جای “گرفته اید” از واژه ای دیگر، مانند نموده اید استفاده می شد. ( این موارد فقط جهت نمونه آورده شده).

بررسی محتوای شعر

شعر با ردیف “درد” در نگاه اول، محتوا ی مورد نظر را به مخاطب منتقل می کند. اما در نگاه جزیی و نکته بینانه شعر دارای ترکیب های بدیع و بکری هم چون: “نقاب درد” و “کباب درد” است که ترکیب های قابل ستایشی هستند.در نقاب درد، درد در تشبیهی بلیغ به نقاب شبیه شده که بسیار گیرا ست.
بیت سوم در نگاهی جزیی دارای تناسبی بین واژه های “غارت”، “دزد “و “قاتل” است که افزودن واژه ی “اضطراب” توانسته به ایجاد فضایی وحشت زا و پریشان کمک شایانی نماید.
در بیت پنجم جناس بین “هوا و حوا” بسیار زیبا است که توانسته است در کنار واژه های” سیب و آدم” ایجاد تناسب نماید. در کنار این تناسب استخدام کلمه ی” شهوت” کاملن آگاهانه به نظر می رسد و یاد آور اسطوره ی “آدم و حوا” و رابطه ی آن ها با سیب و عصیان آن هاست. اما نکته ای که در این بیت به چشم می خورد قافیه ی جواب است که نتوانسته است در محور افقی انسجام بیت را حفظ نماید. شاعر باید از قافیه ای سود جوید که در ارتباط منطقی با سایر اجزای بیت باشد. در این بیت و نگاهی گذرا به داستان آدم و حوا در هیچ جایی به جوابی بر نمی خوریم که در خاطره و اسطوره ها نقل شده باشد. به عبارتی بهتر این قافیه آن چنان که باید نتوانسته در محور افقی رسالت خویش را به انجام برساند.
بیت ششم نیز در راستای همان هدف نهایی شعر- بیان مشکلات و معضلات اجتماعی- بیتی است موفق که با به گرفتن ایجازی مناسب در القای مطلب موفق بوده است. در این بیت شاعر، تقابل دو نوع زنده گی و تقابل فقر و بی دردی و بی نیازی را به تصویر کشیده است. در این بیت ترکیب “کباب درد” از آن جا سوزش و کباب شدن از شدت درد را هم به ذهن متبادر می کند دارای ایهام تبادر است.
اما در بیت پایانی که باید بار معنایی تمام غزل را به دوش بکشد و در حکم بیتی غافل گیر کننده است، نتوانسته در انتقال مطلب موفق باشد.در این بیت در محور افقی، کلام از رسایی و گیرایی کامل برخوردار نیست و مخاطب را درگیر تعقید لفظی و معنوی می کند. این بیت همان طور که در سطرهای بالاتر گفته شد با استفاده نادرست واژه ی مجاب از منظر محتوایی نیز به بیت لطمه می زند.

سخن آخر
شعر درد غزل شعری اجتماعی و موفق است و در بیان مشکلات و معضلات اجتماعی به خوبی با مخاطب ارتباط برقرار می کند. ردیف درد با ایجاد هارمونی و انسجام مانند رشته ای است که توالی منطقی ابیات را حفظ می کند. شعر در نگاه کلی شعری است که با چشم پوشی از دو بیت یاد شده می توان گفت غزل موفقی است که اگر شاعر محترم در بیت های مذکور تجدید نظر نماید غزل می تواند در ردیف اشعار قوی قرار گیرد.

امید وارم توانسته باشم پنجره های پنهان این شعر زیبا را به روی مخاطبان شعر نو بگشایم

حمید رضا سلیمانی جمال آبادی

بخش نقد ادبی | پایگاه  خبری شاعر

منبع: شعر نو