به گزارش پایگاه خبری شاعر، ادبیات روسیه همواره یکی از جریانهای ادبی تأثیرگذار و پرمخاطب در جهان بوده است. در ایران نیز از دوره نهضت ترجمه در سده چهاردهم هجری، آثار نویسندگان بزرگ روسی با استقبالی چشمگیر روبهرو شدهاند. بررسیهای میدانی در کتابفروشیهای تهران و آمارهای گزارششده از نمایشگاه مجازی کتاب تهران نشان میدهد که شاهکارهای ادبیات روسیه، بهویژه آثار فئودور داستایفسکی و لئو تولستوی، همواره در صدر فهرست پرفروشترینها جای دارند. نزدیکی جغرافیایی و پیوندهای دیرینه فرهنگی میان ایران و روسیه و نیز همسویی مضامین عمیق انسانی و اجتماعی این آثار با فضای فکری و فرهنگی جامعه ایرانی، از دلایل ماندگاری این محبوبیت است.
انتشارات علمی و فرهنگی سالهاست که با درک این نیاز و اقبال، مجموعهای ارزشمند از شاهکارهای ادبیات کلاسیک روسیه را با ترجمه مترجمان نامدار و صاحبسبک ایرانی منتشر میکند. این آثار افزون بر اعتبار جهانی، به واسطه برگردانهای دقیق و ادبی این پیشکسوتان، به گنجینهای بینظیر برای دوستداران ادبیات داستانی در ایران تبدیل شدهاند. در این گزارش هفت عنوان از این آثار معرفی میشود:
«خاک بکر» نوشته ایوان سرگیویچ تورگنیف با ترجمه عبدالرحمان زرندی
«نیه توچکا» (نیه توچکا نیزوانُف) اثر فئودور داستایفسکی با ترجمه محمد قاضی
«یادداشتهای زیرزمینی» از فئودور داستایفسکی با ترجمه رحمتالهی
«خاطرات خانه مردگان» نوشته فئودور داستایفسکی با ترجمه محمدجعفر محجوب
«داستایفسکی به آنا» (گزیده نامههای داستایفسکی به همسرش) با ترجمه یلدا بیدختینژاد
«نازنین و بوبوک» (مجموعه داستانهای کوتاه) از فئودور داستایفسکی با ترجمه رحمتالهی
«پدران و پسران» اثر ایوان سرگیویچ تورگنیف با ترجمه مهری آهی
در ادامه به بررسی هر یک از این شاهکارها و جایگاه ویژه آنها در ادبیات جهان و ایران پرداخته میشود.
شاهکارهای ادبیات روس از نویسندگان و مترجمان نامدار
خاک بکر (تورگنیف / ترجمه عبدالرحمان زرندی)
ایوان تورگنیف در کنار تولستوی و داستایفسکی یکی از سه رماننویس بزرگ قرن نوزدهم روسیه به شمار میرود. رمان «خاک بکر» آخرین و به عقیده بسیاری بلندپروازانهترین رمان تورگنیف است که در سال ۱۸۷۷ منتشر شد. او در این کتاب جنبش پوپولیستی (نارودنیکها) را به تصویر میکشد؛ جنبشی از روشنفکران جوان که در دهههای ۱۸۶۰ و ۱۸۷۰ با رد زندگی اشرافی، جامه دهقانان را بر تن میکردند و «به میان مردم» میرفتند تا بذر انقلاب را در دل دهقانان روس بکارند. این اثر افزون بر تحلیل دقیق عناصر ملیِ تشکیلدهنده سازمانهای سری انقلابی آن روزگار، توجیهی تاریخی برای جنبش نهیلیستی و پیشبینی شکست ظاهری آن ارائه میدهد و ریشههای عمیق و ضرورت چنین جنبشی را آشکار میسازد. شخصیت محوری داستان، الکسی دیمیتریویچ نژدانف (پسر نامشروع یک نجیبزاده) است که میخواهد دهقانان را به کنشهای سیاسی وادارد. ترجمه این اثر توسط عبدالرحمان زرندی از چهرههای باسابقه ترجمه ادبیات روسی به فارسی در انتشارات علمی و فرهنگی منتشر شده و این کتاب در فهرست «۱۰۰۱ کتاب که باید قبل از مرگ بخوانید» ثبت شده است.
نیه توچکا (داستایفسکی / ترجمه محمد قاضی)
«نیه توچکا» رمانی ناتمام از فئودور داستایفسکی است که به سبک «رمان تربیتی» و در قالب یک «اعترافنامه» نوشته شده و ماجراهای دوران کودکی و نوجوانی دختری به همین نام را روایت میکند. عنوان این کتاب در زبان روسی تقریباً به معنای «هیچکسِ بینام و نشان» است که بر ناامنی هویتی شخصیت اصلی داستان اشاره دارد. داستایفسکی بیش از دو سال و نیم برای نوشتن این اثر کوشید، اما به دلیل دستگیری در «ماجرای پتراشفسکی» و تبعید به سیبری، هرگز نتوانست آن را به پایان برساند. با این حال، همین بخش ناتمام نیز از معدود آثار داستایفسکی است که راوی و قهرمان اصلی آن یک زن است و از این جهت جایگاهی منحصربهفرد در میان آثار او دارد. «نیه توچکا» فضایی پرالتهاب، روابط آشفته و تحلیلهای روانشناسانه از هنرمندان شکستخورده را به تصویر میکشد. این رمان توسط محمد قاضی (۱۳۹۲-۱۳۷۶) به فارسی برگردانده شده است. محمد قاضی که از او به عنوان «پدر ترجمه نوین ایران» یاد میشود، در پنجاه سال فعالیت خود ۶۸ اثر ادبی از جمله «دن کیشوت»، «زوربای یونانی» و «شازده کوچولو» را به فارسی ترجمه کرد و در سالهای ۱۳۳۶ تا ۱۳۳۷ جایزه بهترین ترجمه سال را از دانشگاه تهران دریافت کرد.
یادداشتهای زیرزمینی (داستایفسکی / ترجمه رحمتالهی)
«یادداشتهای زیرزمینی» که در سال ۱۸۶۴ منتشر شد، بیتردید یکی از تحولبرانگیزترین آثار داستایفسکی و چه بسا نخستین رمان اگزیستانسیالیستی در تاریخ ادبیات مدرن به شمار میآید. والتر کافمن، منتقد برجسته، این اثر را «بهترین پیشزمینهای که تاکنون برای اگزیستانسیالیسم نوشته شده» توصیف کرده است. «مرد زیرزمینی» (راوی بینام داستان) یک ضدقهرمان کلاسیک خودآزار است که بر پایه انگیزههای غیرمنطقی و از روی کینه و حقارت، علیه هرگونه عقلگرایی و آرمانشهرهای خوشبینانه قیام میکند. رحمتالهی، مترجم این اثر، یکی از مترجمان قدیمی و پرکار ایرانی است که افزون بر دو اثر از داستایفسکی، ترجمههایی از چخوف، گورکی، پوشکین و توماس مان را نیز در کارنامه دارد. او به چندین زبان زنده دنیا (آلمانی، روسی، فرانسه و انگلیسی) مسلط بود و با چهرههایی چون صادق هدایت، جلال آلاحمد و پرویز ناتل خانلری همکاری نزدیک داشت.
خاطرات خانه مردگان (داستایفسکی / ترجمه محمدجعفر محجوب)
«خاطرات خانه مردگان» روایتی داستانی از تجارب تلخ چهارساله داستایفسکی در اردوگاه کار اجباری سیبری است. این کتاب که تا حد زیادی مستند و زندگینامهوار است، گزارشی عریان و ملموس از خشونت، فقر، بیعدالتی، و همزمان مظاهر انسانیت را در میان زندانیان به دست میدهد. تولستوی این اثر را «بهترین اثر داستایفسکی» نامیده و آن را در رأس بهترین کتابهای قرن نوزدهم روسیه قرار داده است. نخستین ترجمه فارسی این کتاب توسط محمدجعفر محجوب (۱۳۰۳-۱۳۷۴) انجام شد؛ نویسنده، پژوهشگر، مصحح و استاد برجسته دانشگاه که در سال ۱۳۴۲ دکترای زبان و ادبیات فارسی را از دانشگاه تهران دریافت کرد. محجوب سالها به عنوان استاد میهمان در دانشگاههای آکسفورد و استراسبورگ تدریس کرد و از صاحبنظران برجسته فرهنگ و ادب عامه ایران بود.
داستایفسکی به آنا (گزیده نامههای داستایفسکی به همسرش / ترجمه یلدا بیدختینژاد)
کتاب «داستایفسکی به آنا» شامل گزیدهای از نامههای عاشقانه و پرمهر داستایفسکی به همسرش، آنا گریگوریِونا، است که در پنج فصل بر اساس دورههای زندگی نویسنده تدوین شده است. این نامهها افزون بر جنبه عاطفی، سندی زنده از آشفتگیهای مالی، اخلاقی و هنری داستایفسکی در دوران «قمار و شیدایی» به شمار میرود. یلدا بیدختینژاد (متولد ۱۳۶۵)، مترجم جوان این اثر، دانشآموخته زبان و ادبیات روسی از دانشگاه تهران است و جزو نسل جدید مترجمانی به حساب میآید که با اقبال عمومی و جوایز ادبی متعددی روبهرو شده است. او ترجمههای متعددی از ادبیات کلاسیک و مدرن روسیه در کارنامه دارد و در معرفی آثار نویافته داستایفسکی به مخاطب ایرانی نقشی مهم ایفا کرده است.
نازنین و بوبوک (داستایفسکی / ترجمه رحمتالهی)
این کتاب منتخبی از یازده داستان کوتاه داستایفسکی است که تمام آنها (به جز داستان «بوبوک») از مجموعه «یادداشتهای یک نویسنده» برگرفته شدهاند. داستان نخست، «نازنین»، ماجرای زنی سادهدل و وفادار را روایت میکند که پیامدهای یک ازدواج نادرست را تا پای جان تحمل میکند. داستان دوم، «بوبوک» (واژه روسی به معنای «لوبیای کوچک» و در برخی بسترها به معنای «یاوه»)، طنزی سیاه و گزنده است که در آن راوی در دل یک گورستان به مکالمات مردگان گوش میسپارد و پوچی، ریا و شرارتهایی را میشنود که حتی پس از مرگ نیز دست از سر انسان برنمیدارند. ترجمه روان و پخته رحمتالهی از این داستانها، نقطه قوت اصلی این مجموعه برای مخاطب فارسیزبان است و این کتاب را به یکی از در دسترسترین و تأثیرگذارترین آثار داستایفسکی برای خوانندگان تازهکار تبدیل کرده است.
پدران و پسران (تورگنیف / ترجمه مهری آهی)
«پدران و پسران» (۱۸۶۲) مهمترین و ماندگارترین اثر ایوان تورگنیف است که مفهوم فلسفی و ادبی «نیهیلیسم» (پوچگرایی) را به اوج شهرت و جدالهای فکری در روسیه قرن نوزدهم رساند. تورگنیف در این رمان با شخصیتپردازی یک ضدقهرمان به نام یوگنی بازاروف، هرگونه ارزشهای سنتی، احساسات و باورهای رمانتیک را به چالش میکشد و در نهایت، ضعف و شکست افراطگریهای خشک و علمی را در برابر عواطف اصیل انسانی و طبیعت به رخ میکشد. ولادیمیر نابوکوف، نویسنده بزرگ روس، «پدران و پسران» را «بهجز آنکه بهترین رمان تورگنیف است، یکی از درخشانترین رمانهای سده نوزدهم» دانسته است. نخستین ترجمه فارسی این کتاب توسط مهری آهی انجام شده است. مهری آهی (۱۳۰۱-۱۳۶۶) از برجستهترین مترجمان زن ایرانی است که در دانشگاه لومونوسوف مسکو زبان و ادبیات روسی خواند و پس از بازگشت به ایران، به عنوان استاد دانشگاه و رئیس مرکز زبانهای خارجی دانشگاه تهران و نیز نماینده ایران در کمیسیون مقام زن سازمان ملل متحد خدمت کرد. ترجمههای او از «ابله»، «جنایت و مکافات» و دیگر آثار داستایفسکی نیز همواره در شمار ترجمههای مرجع و پرفروش در ایران بوده است.
به گزارش پایگاه خبری شاعر، این مجموعه ارزشمند از انتشارات علمی و فرهنگی، تلاقی غنیترین آثار ادبی جهان با کوشش بیوقفه پیشگامان و تازهنفسهای ترجمه در ایران است. مطالعه این کتابها فرصتی است برای درک عمیقتر تاریخ، فلسفه و روانشناسی انسان مدرن، چه از منظر یک خواننده ایرانی و چه از نگاه یک علاقهمند به ادبیات جهانی.
